Cách làm khác biệt tạo ra gạo ST25 huyền thoại

Chuyên gia Hồ Quang Cua cho biết, ST25 hoàn toàn khác biệt với tất cả các loại gạo khác. Theo ông, hạt gạo chỉ đậm đà và giàu khoáng chất khi được trồng ở vùng ven biển.

Tại tuần lễ KH&CN và đổi mới sáng tạo do UBND TP Cần Thơ tổ chức ngày 9/12, những chia sẻ của kỹ sư Hồ Quang Cua về chặng đường lai tạo giống lúa ST25 đã thu hút sự quan tâm của nhiều đại biểu.

Ông Cua tâm sự, hơn 100 năm trước, gạo Việt Nam từng vang danh ở thị trường Châu Âu. Ngay tại đất Tây Đô cũng xuất hiện nhiều loại gạo ngon như Châu Hạng Vỏ, trắng tép… một thời nức tiếng. Tuy nhiên, khi cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật về giống diễn ra, những giống này dần bị loại khỏi địa bàn sản xuất của nông dân.

Giai đoạn đầu, nhóm nghiên cứu giống lúa ST25 của ông cùng cộng sự chỉ làm với tâm thế “thử nghiệm”, chưa đặt kỳ vọng lớn. Nhưng khi bắt tay thực hiện, nhóm nhận thấy cần phải chuẩn hóa các bước làm. Giống lúa buộc phải được cải tiến, rút ngắn thời gian sinh trưởng và không bị ảnh hưởng quang kỳ, tức có thể trồng quanh năm với năng suất cao.

Sự ủng hộ của lãnh đạo địa phương, sự mạnh dạn ứng dụng của nông dân và nhu cầu tiêu thụ gạo thơm trong nước đã thôi thúc nhóm nghiên cứu phát triển giống lúa ST25.

Năm 1980, kỹ sư Hồ Quang Cua bắt đầu sưu tập các giống lúa thơm để trồng thử nghiệm. Đến cuối thập niên 1990, khi phân tích phẩm chất giống ST3 từ một đề tài do ông chủ trì tại Sở Khoa học và Công nghệ Sóc Trăng, ông nhận thấy ST3 tiệm cận gạo Khao Dak Mali của Thái Lan cả về hình học, lý - hoá tính và phẩm chất gạo.

Năm 2001, khi ST3 thành công, ông Cua cũng tìm được giống gốc của ST3 là VDD20 (hạt ngắn), được lai xa giữa giống lúa thơm và hai giống thơm bản địa hạt ngắn của Đài Loan. Từ nền tảng này, nhóm tiếp tục lai tạo lúa thơm ĐBSCL với giống Tám Tiến Vua của miền Bắc. Sau 2 năm lai tạo và 5,5 năm chọn thuần qua 11 vụ, ST25 được gửi khảo nghiệm quốc gia và hoàn thành vào năm 2018.

Nhờ vậy, gạo ST25 Ông Cua mang phẩm chất “hoàn toàn khác biệt”. Kỹ sư Hồ Quang Cua cho biết ST25 khác hẳn các loại gạo khác, đặc biệt hạt gạo chỉ ngon và giàu khoáng khi trồng ở vùng ven biển.

Ở góc độ khoa học, ông đánh giá ST25 hội tụ đủ yếu tố để tạo nên chất ngon của hạt gạo và phù hợp với vị giác người tiêu dùng.

“Cách đây 5 năm, một tiến sĩ di truyền của Thái Lan hỏi tôi nhờ đâu mà các ông thắng chúng tôi? Tôi giải thích rằng yếu tố làm hạt gạo ngon của ST25 là hoàn toàn mới, không giống những loại gạo nổi tiếng trên thế giới từng đoạt giải”, ông Cua kể.

Một ưu điểm khác, do tổ hợp lai của ST25 phức tạp nên nhóm chọn được nhiều dòng có khả năng thích nghi tốt, có thể trồng từ Nam ra Bắc, từ ven biển đến đồng bằng và cả cao nguyên.

Đặc biệt, giống lúa thơm ST25 đang “trấn giữ” mặt trận biến đổi khí hậu của Việt Nam, nhất là vùng lúa – tôm. Tại những vùng mặn đang nuôi tôm sú, chỉ cần lượng nước ngọt trong mùa mưa đủ dùng 90 ngày là có thể trồng ST25. Điều này giúp nông dân thay đổi nhận thức về biến đổi khí hậu và giảm phát thải khí nhà kính. 

Theo ông Cua, nếu trồng ST25 ở vùng lúa – tôm, hiệu quả giảm phát thải vượt trội so với vùng chuyên lúa do sau mỗi vụ tôm, ruộng rút khô nước để rửa mặn và hứng nước mưa. Quá trình này giúp giảm phát thải rất cao. Hơn nữa, để phục vụ cơ giới hóa, ruộng phải rút khô 3 lần, từ đó chi phí càng giảm mạnh.